هێمن، مامۆستای ناڵه‌ی جودایی، بولبولی باڵ شکاوی وه‌ختی گوڵ/ یه‌حیا سه‌مه‌دی

له‌ کۆمه‌ڵی کورده‌واری و له‌ بوارەکانی نیشتمانپه‌روه‌ری، کۆمه‌ڵایه‌تی، زمانه‌وانی، فه‌رهه‌نگی و زۆر بواری‌تردا گه‌لێک کەسایەتیی گه‌وره‌ هه‌ڵکه‌وتووه‌ و یه‌ک له‌و مامۆستایانه‌ که‌ بۆ فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌ب و شێعری کوردی و نیشتمان قه‌ت ماندوویی نه‌ناسی ‌و به‌رده‌وام بۆی تێده‌کۆشی، مامۆستای کتێبی تاریک و ڕوونه‌ که ‌زۆر به ‌کورتی به‌شێک له‌ ژیان و تێکۆشانی ده‌خرێته‌و به‌رچاو.

هێمن نازناوی شاعێریی، نووسه‌ر و شاعێری مه‌زنی کورد “سه‌ید محه‌مه‌د ئه‌مین شێخو‌لیسلامی موکری”یه‌ و له ‌به‌هاری ساڵی ۱۳۰۰ی هه‌تاوی له‌ گوندی لاچین لە نزیکی شاری مه‌هاباد له‌ دایک بووه‌. باوکی سه‌ید حه‌سه‌نی شێخو‌لیسلامی له ‌نه‌وه‌کانی مه‌لا جامی چۆڕی بووە که‌ ماوه‌ی سێسه‌د ساڵ ده‌بێت له‌ مه‌هاباد ده‌ژین. دایکی ناوی زه‌ینه‌ب له ‌بنه‌ماڵه‌ی شێخی بورهانی ناوداری موکریانییه‌.

ئه‌و ساڵه‌ی هێمن له‌ دایک ده‌بێ پیاوه‌کانی سماعیل ئاغای سمکۆ هێرشیان هێنابووه‌ سه‌ر مه‌هه‌باد و شاره‌که‌ وه‌به‌ر تاڵان که‌وتبوو، ئه‌وانیش وه‌کوو زۆر که‌سی دیکه‌ ڕوو له ‌دێهات ده‌که‌ن. له‌ منداڵیدا له‌سه‌ر ده‌ستی دایه‌ن گه‌وره‌ ده‌بێ و ناوی ئه‌و ژن و پیاوە هه‌ژاره‌ی که‌ مامۆستا هێمن به‌خێو ده‌کەن، “یاسه‌مه‌ن” (خه‌ڵکی ئازه‌ربایجان) و “عیزه‌ت” (خه‌ڵکی تورکیا) ده‌بێ و مامۆستا هێمن لە رێگەی ئەوانەوە بە باشی فێری تورکی ‌و ئازه‌ری ده‌بێت. بابی مامۆستا هێمن ده‌وڵه‌مه‌ندە ‌و له ‌به‌گه‌‌کانی شێخو‌‌لیسلامییە و بەو هۆیەوە ڕێوشوێنی بنه‌ماڵه‌که‌یان ئیجازه‌ی پێ‌نەدەدا له‌گه‌ڵ منداڵانی هاوته‌مه‌نی گاڵته‌وگه‌پ و کایه‌ بکات.

مامۆستا هێمن لە ژیانیدا بەردەوام بە تاڵی یادی ئەو رۆژانەی دەکرد ‌و ده‌ڵێ: “ڕێوشوێنی بنەماڵەکەمان ئیجازەی نەدەدا من لە گەڵ هاوتەمەنەکانم گاڵتە و گەپ بکەم، چونکە من کوڕە دەوڵەمەند بووم و ئەوان کوڕە هەژار. من کوڕی شێخەلئیسلامیی بە ناوبانگ بووم ، ئەوان کوڕی لادێییەکی بێ ناوونیشان. من بەرەوپشت ئەتڵەس بووم و ئەوان کەڕەکرمانج. من کۆک و پۆشتە بووم و ئەوان ڕووت و ڕەجاڵ.

ئاخ … گەورەکانم تێنەدەگەیشتن من چەند پەرێشان و کەلەلام، ئەوان نەیاندەزانی بەو کردەوەی خۆیان چۆن هەستی من بریندار دەکەن، برینێک کە دەبێتە گریمانەی ڕووحی و تا مردن سارێژ نابێ”.

سه‌عید ناکام یه‌که‌مین مامۆستای “هێمن” بووه‌ و ئه‌لفوبێی له ‌خزمه‌تی ئه‌و مامۆستایه‌ ده‌خوێنێت و له ‌پاشان باوکی ڕه‌وانه‌ی مه‌ده‌رسه‌ی ده‌وڵه‌تی (سه‌عاده‌ت)ی شاری مه‌هابادی ده‌کات، چه‌ند ساڵ له‌وێ ده‌بێ و دوایی باوکی ده‌ینێرێته‌ خانه‌قای شێخ بورهان که‌ زانایه‌کی گه‌وره‌ بووه‌. گه‌لێ له‌ زانایان و گه‌وره‌پیاوان ده‌چوون بۆ زیاره‌تی شێخی بورهان و له‌گه‌ڵ خوێندکارانیدا ده‌که‌وتنه‌ وتووێژ و ده‌رسیان پێده‌گوتن. به‌و جۆره‌ مامۆستا هێمن که‌سانێ وه‌ک: پێشه‌وا قازی محەمەد و سه‌یفی قازی شاعێر و زانای مه‌زن حاجی مه‌لا محەمەدی شه‌ره‌فکه‌ندی و ڕووناکبیر عه‌لی خانی ئه‌میری و… ده‌ناسێت و که‌ڵکیان لێوه‌رده‌گرێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ی له ‌هه‌مووان زیاتر کاریگه‌ری له‌سه‌ر مامۆستا هێمن بووه‌، مه‌لا ئه‌حمه‌دی فه‌وزییه‌. مامۆستا هێمن له‌به‌ر ده‌ستی ئه‌و زاته‌ ئاشنایه‌تی له‌گه‌ڵ مامۆستایانی ئه‌ده‌بی کوردی و فارسی په‌یدا ده‌کات، مامۆستا هێمن خۆی ده‌ڵێ: “ڕووداوێک گۆڕینێکی به‌ سه‌ردا هێنام‌ و تووشی زانا و ئه‌دیبێکی گه‌وره‌ هاتم، مامۆستا “ئه‌حمه‌د فه‌وزی” یان “مه‌لای سلێمانی”، من ده‌ستکردی ئه‌وم، ئه‌و بوو هه‌ڵی وه‌شاندمه‌وه‌ و تێکی هه‌ڵشیڵام‌ و سه‌رله‌نوێ دروستی کردمه‌وه‌ … بێگومان ئه‌گه‌ر نه‌چووبامه‌ خزمه‌ت فه‌وزی و له‌ کن ئه‌و مامۆستایه‌م نه‌خوێندبا، ڕێبازی ژیانم ئه‌و ڕێبازه‌ نه‌ده‌بوو که‌ گرتم و پێیدا ڕۆیشتم و ئێستاش به‌رم نه‌داوه‌ … ئه‌و فێری کردم چۆن بنووسم ‌و چۆن شێعر بڵێم. ئه‌و فێری کردم وڵاته‌که‌م خۆش بوێ و پێی هه‌ڵبڵێم، ئه‌و حاڵی کردم، کوردی، زمانێکی ڕه‌وان و به‌ربڵاو و ده‌وڵه‌مه‌نده‌ و ده‌کرێ ئه‌دیبێکی گه‌وره‌و دنیاپه‌سندی هه‌بێ. ئه‌و حاجی قادر کۆیی و نالی و کوردی و سالم و مه‌وله‌وی و حه‌ریق و مه‌حوی و وه‌فایی پێ ناساندم. ئه‌و فێری ڕۆژنامه‌ خوێندنه‌وه‌ و ڕۆمان خوێندنه‌وه‌ی کردم. ئه‌و ئه‌ده‌بی فارسی ‌و دیوانی شاعێره‌ شۆرشگێڕه‌کانی بۆ په‌یدا کردم و هانی دام بیانخوێنمه‌وه ‌و شتیان لێ فێر بم”.

مامۆستا هێمن له‌ته‌مه‌نی حه‌ڤده‌ ساڵان ده‌ست له‌ خوێندن هه‌ڵده‌گرێت‌ و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ناو خێرانه‌که‌ی له ‌گوندی شیلاناوێ. هه‌ر له‌و ته‌مه‌نه‌دا ده‌ست ده‌کا به‌ شێعردانان، به‌ڵام له‌ژێر ته‌ئسیری شێعری فارسی و کوردیدا. ئه‌م ڕه‌وته‌ به‌ردوام ده‌بێ تا ته‌مه‌نی بیست ساڵان که‌ شێعری به‌ ته‌خمیسی شێعری شاعێره‌ مه‌زنه‌کان داده‌نا، به‌ڵام هاوڕێیه‌کی وشیاری ده‌کاته‌وه‌ و ئیتر ده‌ست ‌له‌وه‌ش هه‌ڵده‌گرێت و ته‌نها شێعری کوردی و ئه‌ویش هه‌ستی خۆی ده‌کاته‌ شێعر و، به‌س شێعری خۆی ده‌نووسێ.

یه‌که‌م شێعری له‌ گۆڤاری “گه‌لاوێژ”دا به ‌ناوێکی نهێنیه‌وه‌ بڵاو ده‌بێته‌وه‌. دووهه‌مین شێعری مامۆستا هێمن له‌ساڵی ۱۳۲۲دا له‌ ژماره‌ی (۲)ی گۆڤاری “نیشتمان”دا بڵاو ده‌بێته‌وه‌.

یه‌کێک له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی شێعری مامۆستا هێمن ئه‌وه‌یه‌ که‌ نه‌رم و ره‌ق و سۆزی ئه‌وین و فیکری سیاسی تێکه‌ڵ کردووه‌. له‌ (شه‌نگه‌بێری)، (مه‌ته‌رێزی شه‌ره‌ڵا)، (ئامێزی ژن) و (په‌ری شێعر) و (یادم بکه‌ن) و (له ‌بیرم مه‌که‌ن) و (بناری هه‌ڵگورد) و (شه‌وگاری ته‌نهایی) و (ناڵه‌ی جودایی) و… ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ وه‌به‌رچاو ده‌که‌وێت.

له ‌۲۵ی گه‌ڵاوێژی ساڵی ۱۳۲۱ی هه‌تاوی که‌ کۆمه‌ڵه‌ی “ژ-ک” دامه‌زرا، مامۆستا هێمن ده‌بێته‌ ئه‌ندامی ڕه‌سمی و، ساڵی ۱۳۳۰ی‌ هه‌تاوی ژن ده‌هێنێت.

له‌ دوای گۆڕانی “ژ-ک” به‌ حیزب، مامۆستا ده‌بێته‌ سکرتێری “هه‌یئه‌تی ره‌ئێسه‌ی میللی” و پاشان وازی لێ دێنێت ‌و خه‌ریکی کاروباری فه‌رهه‌نگی ده‌بێ. ده‌ست ده‌کا به‌ نووسین و بڵاوکردنه‌وه‌ی شێعر و وتار، هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هاوکاری ڕۆژنامه‌ی “کوردستان” و گۆڤاره‌کانی “هاواری کورد” و “هاواری نیشتمان” و “گڕۆگاڵی منداڵان” و “هه‌ڵاڵه‌”و، شێعر و هۆنراوه‌کانی تێیاندا بڵاو ده‌کرێته‌وه‌. پاشانیش له ‌گۆڤاره‌ کوردییه‌کانی عێراق وه‌ک: گۆڤاری “به‌یان”، رۆژنامه‌ی “هاوکاری”، رۆژنامه‌ی “عێراق” و… شێعر و لێکوڵینه‌وه‌کانی بڵاو ده‌کاته‌وه‌.

تاریک ‌و ڕوون (شێعر)، ناڵه‌ی جودایی (شێعر)، شازاده‌ و گه‌دای (وەرگێران لە مارک تواین)، هه‌واری خاڵی، دڵی شاعێر، چه‌پکێ گوڵ چه‌پکێ نێرگز، پێشه‌کی و چاپی تازه‌ی دیوانی نالی‌ و وه‌فایی، توحفه‌ی موزه‌فه‌ریه‌ و… له‌ به‌رهه‌مه‌کانی مامۆستا هێمنن. دوای چه‌ند ساڵ پڕ له‌ خزمه‌ت و خه‌بات و پڕ له‌ ئاواره‌یی و ده‌رد و ڕه‌نج و گێره‌وکێشه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ لای ‌عه‌شق به‌ نیشتمان و فه‌رهه‌رنگ، له‌ ورمێ نیشته‌جێ ده‌بێ و ئینتیشاراتی سه‌لاحه‌ددینی ئەیووبی داده‌مه‌زرێنێت ‌و گۆڤاری سروه‌ بڵاو ده‌کاته‌وه‌. مامۆستا هێمن له‌م بواره‌شدا وه‌کوو بولبولی باڵ شکاوی وه‌ختی گوڵ ناحه‌سێته‌وه‌ و نه‌خۆشی و پیری مه‌جالی نادا و له‌ شه‌وی ۲۹ی خاکه‌لێوه‌ی ساڵی ۱۳۶۶ی هه‌تاوی (شه‌وی ۱۸ی نیسانی ۱۹۸۶ زایینی) له‌ شاری ورمێ به‌ نه‌خۆشی وه‌ستانی دڵ کۆچی دوایی ده‌کات.

بۆ ناسینی باشتری مامۆستا هێمن سه‌رچاوه‌ زۆره‌ و زۆریشی له‌سه‌ر نووسراوه‌، به‌ڵام به‌ ڕای من پێشه‌کی تاریک ‌و ڕوون بە زمانی خۆی لە ژێر ناوی “لە کوێوە بۆ کوێ؟” که‌سایه‌تی ئه‌و بلیمه‌ته‌مان جوانتر بۆ ده‌رده‌خات و له‌م دێره‌ شێعره‌ی خۆدی مامۆستا هێمن، دڵسوزی و خزمه‌ت و پاکی هێمنمان زیاتر بۆ دەردەکەوێت:

خۆم ده‌سووتێنم هه‌تا به‌زمی خه‌ڵک ڕۆشن بکه‌م

کێ له‌ ڕێی خه‌ڵکا وه‌کوو شاعێر ده‌سووتێ شه‌م نه‌بێ

بۆ کوتایی ‌و دواقسه‌ وه‌ک نموونه‌، چه‌ند شێعرێکی کورتکراوەی مامۆستا هێمن لە خوارەوە دەخوێنینەوە:

منیش ئه‌ی بولبولی شه‌یدا وه‌ک تۆم

وه‌ها دوورم له‌ هێڵانه‌ و گوڵی خۆم

منیش وه‌ک تۆ له ‌کیسم چوو گوڵی سوور

منیش هێڵانه‌که‌م لێ کراوه‌ خاپوور

ژیانم پڕ له‌ ڕه‌نجه‌ و ده‌رد و داخه‌

ئه‌وا گیرسامه‌وه‌ له‌و کێو و شاخه‌

که‌سێک ناپرسێ، نازانێ چۆنم

له‌ یادان چومه‌وه‌، چیرۆکی کۆنم.

****

ئه‌ی ئه‌و که‌سه‌ی ده‌تپه‌رستم و لێم ونی

تۆ خودانی، تۆ خۆشه‌ویستی منی

له‌ ئاسمان نی تاوێت ڕا نه‌گا ده‌ستم

له‌قاف‌نی کاڵه‌ی ئاسنت بۆهه‌ڵبه‌ستم

تۆی له‌ من ون کرد و منی له‌ تۆ دوور

ئه‌و بستۆکه‌ی دوژمن ناوی نا سنوور

****

ئه‌گه‌رچی شه‌و ده‌رنگه‌ ساقی بۆم تێکه‌ که‌مێکی‌تر

که‌وا ئه‌مشه‌و سه‌ری هه‌ڵدا له‌ ناخمدا خه‌مێکی‌تر

له‌ باده‌ ئه‌م ژه‌مه‌ تێرکه‌ منی تینووی جگه‌رسووتاو

به‌چی دیاره‌ که‌ده‌یبینم شه‌وێکی‌تر، ژه‌مێکی‌تر!

هه‌زار هێنده‌ په‌رێشان و سیاچاره‌ بژیم هێشتا

له‌نێو دڵدا هه‌مه‌ ئاواتی خاڵ و په‌رچه‌مێکی‌تر

هه‌تاکوو دواپشوو رێبواری ڕێگای عیشق و ئازادیم

ئه‌گه‌ر بێجگه‌ له‌ ناکامییش نه‌بینم به‌رهه‌مێکی تر.

****

نیمه‌ ئاوالێ له‌ گۆشه‌ی بێکه‌سی‌دا غه‌م نه‌بێ

چاکه‌ ئه‌و لێره‌ش وه‌فای هه‌رماوه‌، سایه‌ی که‌م‌ نه‌بێ

لاپه‌ره‌ی ژینم هه‌موو هه‌ڵده‌یته‌وه‌ تێیدا نییه‌

باسی فرمێسک و هه‌ناسه ‌و شیوه‌ن و ماته‌م نه‌بێ

خۆم ده‌سووتێنم هه‌تا به‌زمی خه‌ڵک ڕۆشن بکه‌م

کێ له‌ڕێی خه‌ڵکا وه‌کوو شاعێر ده‌سووتێ شه‌م نه‌بێ

 

سەرچاوە : کوردپرێس

نویسنده : hewram-vian

مشاهده همه نوشته ها

نوشته های مرتبط

ارسال یک پاسخ

نام * تارنما